Bản đồ cú sút với những chấm tròn to nhỏ, đường bậc thang leo dần theo từng phút, biểu đồ đường trung bình mười trận. Ai theo dõi bóng đá trên mạng vài năm gần đây đều đã gặp những hình ảnh đó. Chúng đều xoay quanh một chỉ số: xG, bàn thắng kỳ vọng. Với người làm thiết kế, xG là ví dụ hay về chuyện một con số khô khan trở nên dễ hiểu nhờ cách trình bày. Với người xem bóng, nó là công cụ để nhìn trước một trận đấu bớt cảm tính.
xG là gì, trong một đoạn
Mỗi cú sút được gán một giá trị từ 0 tới 1, thể hiện khả năng cú sút đó thành bàn, dựa trên hàng nghìn cú sút tương tự trong quá khứ. Các yếu tố thường được tính gồm khoảng cách tới khung thành, góc sút, sút bằng chân hay đánh đầu, bóng tới từ đường chuyền nào, tình huống bóng sống hay cố định. Một quả phạt đền thường có giá trị khoảng ba phần tư. Một cú sút xa từ góc hẹp có khi chỉ vài phần trăm.
Cộng xG của mọi cú sút trong trận, ta có tổng xG của mỗi đội. Đơn giản vậy thôi.
Dùng xG để nhìn trước trận đấu
Bảng xếp hạng chỉ ghi kết quả. xG cho biết kết quả đó có xứng đáng không. Một đội thắng liền ba trận nhưng xG luôn thấp hơn đối thủ có thể đang gặp may, phong độ ấy khó kéo dài. Ngược lại, một đội thua sát nhiều trận nhưng xG vượt trội đối thủ có thể chỉ đang thiếu chút chính xác ở khâu dứt điểm.
Khi đặt chỉ số này cạnh thông tin lực lượng, lịch thi đấu và thông tin trên các trang tổng hợp tỷ lệ, nhận định như Kèo Nhà Cái 90P, người xem sẽ có bức tranh đầy đủ hơn trước giờ bóng lăn, thấy được thị trường đang đánh giá hai đội ra sao so với những gì số liệu xG gợi ý. Tỷ lệ kèo chỉ để tham khảo khi xem bóng đá, dành cho người từ 18 tuổi trở lên, và chúng tôi không khuyến khích đặt cược.
Đọc xG cũng cần biết giới hạn. Mẫu nhỏ thì dễ sai, ba bốn trận đầu mùa chưa nói lên nhiều. Các nhà cung cấp dữ liệu dùng mô hình khác nhau, nên cùng một trận có thể ra con số hơi khác. Và xG không đo được tất cả, chẳng hạn những pha tạt bóng nguy hiểm không có ai chạm tới thì không ghi nhận cú sút nào.
Ba kiểu biểu đồ xG phổ biến
Người làm thiết kế dữ liệu thể thao thường dùng ba dạng chính, mỗi dạng trả lời một câu hỏi khác nhau.
Bản đồ cú sút
Mỗi cú sút là một chấm trên hình sân, kích thước chấm tỷ lệ với xG, màu sắc phân biệt bàn thắng và cú sút trượt. Nhìn vào là thấy đội nào sút từ đâu. Một đội có nhiều chấm nhỏ ngoài vòng cấm là đội sút nhiều nhưng ít cơ hội thật sự nguy hiểm.
Biểu đồ diễn biến xG
Hai đường bậc thang, mỗi đội một đường, tăng dần theo thời gian mỗi khi có cú sút. Dạng này kể lại câu chuyện của trận đấu. Đội nào ép sân hiệp một, đội nào vùng lên cuối trận, thấy ngay.
Đường trung bình nhiều trận
Đây là dạng hữu ích nhất khi nhìn trước một trận. Biểu đồ vẽ xG tạo ra và xG để thủng lưới, lấy trung bình trượt qua năm hoặc mười trận gần nhất. Khoảng cách giữa hai đường cho biết đội đang chơi tốt hay kém, xu hướng đi lên hay đi xuống. Nó ít bị ảnh hưởng bởi một trận may mắn hay xui xẻo.
Bài học thiết kế từ biểu đồ xG
Với người làm thiết kế web, các biểu đồ xG có vài bài học đáng giữ:
- một biểu đồ nên trả lời một câu hỏi, đừng nhồi cả bản đồ cú sút lẫn diễn biến vào một khung;
- kích thước là kênh mã hóa mạnh, dùng cho giá trị quan trọng nhất, ở đây là xG từng cú sút;
- màu đội bóng dễ lẫn khi hai đội cùng tông đỏ, nên chuẩn bị bảng màu dự phòng;
- chú thích ngắn ngay trên biểu đồ tốt hơn một khung giải thích dài bên dưới.
Màn hình điện thoại là thử thách lớn nhất. Bản đồ sân bị thu nhỏ, chấm tròn chồng lên nhau. Nhiều trang chọn cách cho người dùng chạm vào từng chấm để xem chi tiết, thay vì hiện tất cả nhãn cùng lúc.
Còn một điều nữa. Con số tròn trịa dễ gây ảo giác chính xác. Ghi xG 1,4 thì người đọc hiểu đó là ước lượng, ghi 1,4372 lại khiến nó trông như sự thật tuyệt đối.
Đừng để biểu đồ thay mắt xem
xG là công cụ tốt để hiểu bóng đá, không phải để thay thế việc xem bóng. Có những trận số liệu nói một đằng, cảm giác trên sân nói một nẻo, và cả hai đều có phần đúng.
Xem biểu đồ trước trận, rồi tắt màn hình và xem trận đấu. Sau trận mở lại, so xem mắt mình và số liệu có cùng câu chuyện không.

